પાતંજલ યોગસૂત્ર, શ્રીમદ્ભાગવત તથા વિષ્ણુપુરાણ અન્તર્ગત યોગ-સાધના

Mahendrakumar A. Dave’s Gujarati article discusses yogasādhana, the disciplined practice that leads to union with the divine. The author explains that yoga derives from the root yuj, meaning “to join,” and in scriptural usage it denotes union with the supreme Self. Ancient sages such as Ṛṣabha, Pulastya, Garga, Vālmīki, Bhr̥gu and Bṛhaspati practised mantra‑yoga and attained extraordinary powers. They later taught these techniques for the welfare of humanity. The article notes that Purāṇas, particularly the Bhāgavata Purāṇa, describe various forms of yoga—including karma, jñāna and bhakti yoga—and extol the path of devotion as especially suited to the Kali Yuga. Citing the Yoga Sūtra of Patañjali, the author defines yoga as “the cessation of the modifications of the mind.” To achieve this, one must withdraw the senses from external objects and turn them inward toward the Self. The article employs the classic chariot metaphor from the Katha Upaniṣad and Bhagavad Gītā: the body is the chariot, the senses are the horses, the mind is the reins, the intellect is the charioteer and the soul is the passenger. If the senses are uncontrolled, the chariot runs amok; if they are guided by discrimination and self‑discipline, the soul reaches its destination—liberation. The author explains that yoga practice involves ethical disciplines (yama and niyama), physical postures (āsana), breath control (prāṇāyāma), withdrawal of the senses (pratyāhāra), concentration (dhāraṇā), meditation (dhyāna) and absorption (samādhi). He emphasises that progress in yoga is gradual and requires perseverance, purity of heart and guidance from a teacher. The article also touches on the role of mantra repetition and devotion to a chosen deity. Ultimately yoga leads to self‑realisation, in which the practitioner recognises the soul as distinct from the body and mind and experiences union with the supreme consciousness. The author encourages readers to practise yoga not merely as physical exercise but as a holistic discipline that harmonises body, mind and spirit and leads to lasting peace and freedom. મહેન્દ્રકુમાર એ. દવેનો આ ગુજરાતી લેખ યોગસાધન — જે મનુષ્યને પરમાત્માની એકતાસ્થિતિ સુધી પહોંચાડે છે તેવી શિસ્તબદ્ધ આધ્યાત્મિક ક્રિયા છે — તેના અર્થ અને તાત્પર્ય પર પ્રકાશ પાડે છે. લેખક સમજાવે છે કે ‘યોગ’ શબ્દ ધાતુ ‘યુજ્’થી ઉત્પન્ન થઈ આવ્યો છે, जिसका અર્થ “જોડાવું” અથવા “એકીકરણ કરવું” એવો થાય છે; ગ્રંથોક્તિ મુજબ તેનો મતલબ પરમાત્મા સાથે આત્માનું સંયોજન કરવાનો છે. ઋષભ, પુલસ્ત્ય, ગર્ગ, વાલ્મીકિ, ભૃગુ અને બૃહસ્પતિ જેવા પ્રાચીન ઋષિઓએ મંત્રયોગનું અનુષ્ઠાન કરીને અલૌકિક સિદ્ધિઓ પ્રાપ્ત કરી હતી અને ત્યારબાદ તેમણે માનવમાત્રના કલ્યાણાર્થે આ વિદ્યા પ્રસારી. પુરાણોમાં, ખાસ કરીને “ભાગવત પુરાણ”માં, કર્મયોગ, જ્ઞાનયોગ અને ભક્તિયોગ જેવા અનેક માર્ગોનું વર્ણન મળી આવે છે અને તેમાં કલિયુગ માટે ભક્તિમાર્ગને વિશેષ રૂપે શ્રેષ્ઠ ગણાવવામાં આવ્યો છે. પતંજલિના “યોગસૂત્ર”નો ઉલ્લેખ કરીને લેખક યોગની વ્યાખ્યા “ચિત્તવૃત્તિનિરૂદ્ધિ” — એટલે કે મનની વિકારરૂપ પ્રવૃત્તિઓનો નિવાર — તરીકે કરે છે. આ અવસ્થાને પ્રાપ્ત કરવા માટે મનુષ્યે ઇન્દ્રિયોને બાહ્ય વિષયોથી પરાવર્તિત કરીને અંતર્મુખ થવું જરૂરી છે. લેખમાં કઠોપનિષદ અને ભગવદગીતા પ્રસિદ્ધ રથરૂપક રજૂ કરે છે — શરીર છે રથ, ઇન્દ્રિયો ઘોડા, મન છે લગામ, બુદ્ધિ ચાલક અને આત્મા મુસાફર. જો ઇન્દ્રિયો અણઘડ છે તો રથ વિખરાઈ જાય છે, અને જો તેઓ વિવેક તથા સંયમથી નિયંત્રિત છે તો આત્મા મુક્તિરૂપ મંજિલે પહોંચે છે. યોગસાધનના અંગરૂપે લેખક યમ‑નિયમ (નૈતિક નિયંત્રણો), આસન (શારીરિક સ્થિતીઓ), પ્રાણાયામ (શ્વાસનિયંત્રણ), પ્રતિહાર (ઇન્દ્રિનિગ્રહ), ધારણા (એકાગ્રતા), ધ્યાન (મનન) અને સમાધિ (પરમએકાગ્રતા)ના તબક્કાઓનું વર્ણન કરે છે. તેઓ વિશેષરૂપે કહે છે કે યોગપ્રગતિ ધીમે ધીમે થતી પ્રક્રિયા છે, જેમાં ધૈર્ય, આંતરિક શુદ્ધતા તથા ગુરુના માર્ગદર્શનની જરૂર રહે છે. લેખમાં મંત્રોચ્ચાર અને ઇષ્ટદેવતાભક્તિના ભાગ પર પણ ચર્ચા છે. અંતે યોગસાધન આત્મસાક્ષાત્કાર તરફ દોરી જાય છે — એવી અવસ્થા, જેમાં સાધક શરીર‑મનથી અલગ પોતાના આત્મસ્વરૂપને ઓળખે છે અને પરમચેતનામાં એકત્વનો અનુભવ કરે છે. લેખક વાચકોને પ્રેરિત કરે છે કે તેઓ યોગને માત્ર શારીરિક વ્યાયામ સમજી ન લે, પરંતુ શરીર, મન અને આત્માના સમન્વયરૂપ સર્વાંગી શિસ્ત તરીકે અપનાવે, જેનાથી અંતર્મનનો શાંતિભાવ અને અખંડ મુક્તિ પ્રાપ્ત થાય.

Summary reviewed by a volunteer editor.