अपभ्रंश संधि-काव्यो

R. M. Shah’s Gujarati essay Apabhramsa Sandhi-Kavya introduces readers to a unique genre of medieval Apabhramsha poetry focused on sandhi, the euphonic junctions between words. Shah traces the emergence of this genre within Jain literary circles, noting that medieval poets experimented with various grammatical junctions to create intricate verses that delighted both linguists and aesthetes. He surveys examples from Hemachandra’s Deśināmamālā and the commentaries of later scholars to show how sandhi-kavya developed from simple exercises in euphony into sophisticated poetic compositions. The essay catalogues different types of sandhi-poems, such as those using consonant conjuncts, vowel elisions and metrical variations, and cites numerous verses to illustrate each type. Shah explains that beyond their technical virtuosity these poems often carry devotional or didactic themes, praising tirthankaras, recounting moral tales or expressing philosophical reflections in a playful style. He emphasises the role of Jain monks and lay scholars in preserving and transmitting this poetic heritage through anthologies and oral tradition. The essay also discusses the linguistic significance of Apabhramsha sandhi, showing how its patterns illuminate the transition from Prakrit to early New Indo-Aryan languages. By drawing attention to a largely neglected corpus, Shah makes a case for further study of Apabhramsha literature and its contribution to Indian poetics and historical linguistics. [આર. એમ. શાહનો ગુજરાતી નિબંધ “અપભ્રંશ સંધી-કાવ્ય” વાચકોને મધ્યયુગીન અપભ્રંશ કાવ્યની એક અનોખી શૈલી સાથે પરિચિત કરાવે છે, જેમાં સંધી એટલે કે શબ્દોના મેળસ્થાનો પર આધારિત સૌંદર્યશાસ્ત્રનું પ્રતિબિંબ જોવા મળે છે. શાહ દર્શાવે છે કે આ શૈલીનો ઉદય જૈન સાહિત્યિક વર્તુળોમાં થયો હતો, જ્યાં મધ્યયુગીન કવિઓ વિવિધ વ્યાકરણિક સંધિઓ સાથે પ્રયોગ કરીને એવા જટિલ છંદો રચતા હતા જે ભાષાશાસ્ત્રીઓ અને રસિકો બન્નેને આનંદ આપે. તેઓ હેમચંદ્રની “દેશીનામમાળા” અને અનુવર્તી વિદ્વાનોની ટિપ્પણીઓના ઉદાહરણો દ્વારા બતાવે છે કે સંધી-કાવ્ય કેવી રીતે સાદી ધ્વનિપ્રયોગાત્મક કસોટીમાંથી વિકસીને એક વધુ સંવેદનશીલ કાવ્યરૂપમાં પરિણમ્યું. નિબંધમાં અલગ-અલગ પ્રકારનાં સંધી-કાવ્યોનું વર્ગીકરણ કરવામાં આવ્યું છે – જેમ કે વ્યંજનયોગ, સ્વરછેદન અને છંદવિન્યાસના ભિન્ન સ્વરૂપો – અને દરેક પ્રકારને સ્પષ્ટ કરવા πολλીવચનરૂપ ઉદાહરણો દર્શાવવામાં આવ્યા છે. શાહ સમજાવે છે કે આ કાવ્યો માત્ર ટેકનિકલ કુશળતાના ઉદાહરણ નથી, પરંતુ તે ધાર્મિક-ભક્તિમય કે નૈતિક વિષયો પણ સમાવે છે – જેમ કે તીર્થંકારોની સ્તુતિ, નૈતિક વાર્તાઓનું વર્ણન કે દાર્શનિક ચિંતન, જે રમૂજી તથા લલિત શૈલીમાં વ્યક્ત થાય છે. તેઓ આ સાહિત્ય પરંપરાના સંરક્ષણ અને સંવહન માટે જૈન સાધુઓ તથા પંડિતોના યોગદાન પર ભાર મૂકે છે, ખાસ કરીને સંકલનો અને મૌખિક પરંપરા દ્વારા. નિબંધ ભાષાશાસ્ત્રીય દૃષ્ટિએ પણ અપભ્રંશ સંધીનું મહત્વ વિશ્લેષિત કરે છે, દર્શાવતાં કે તેના માળખાકીય નમૂનાઓ પ્રાકૃતથી આરંભિક નવો ઇન્ડો-આર્ય ભાષાઓ તરફના સંક્રમણને સમજવા સહાયરૂપ છે. આ રીતે, શાહ એક મોટા ભાગે અવગણાયેલા સાહિત્યસંગ્રહ પર પ્રકાશ પાડી, અપભ્રંશ સાહિત્યના અભ્યાસ અને ભારતીય કાવ્યશાસ્ત્ર તથા ઐતિહાસિક ભાષાવિજ્ઞાનમાં તેના યોગદાન વિષે વધુ સંશોધન કરવાની જરૂરિયાતને સ્થાપિત કરે છે.]

Summary reviewed by a volunteer editor.