Shramarbhagat Bhasha Vichar

This long Gujarati essay offers a philological and historical investigation into the language used in a set of medieval Jain texts collectively associated with the Śrāmaraśāsan tradition. After a brief introduction outlining the dating of the manuscripts (ranging from the late nineteenth to early twentieth centuries), the author surveys the principal works of the corpus and their extant editions. Central to the discussion is a comparison of the Gujarati employed in these texts with both earlier Prakrit and later modern Gujarati. The author identifies phonological shifts, such as the treatment of intervocalic consonants and the assimilation of Sanskrit clusters, as well as morphological changes in verb conjugation and nominal inflection. Attention is also paid to the lexicon: many loanwords from Persian and Arabic are catalogued, alongside indigenous coinages. By juxtaposing these linguistic features with those of contemporary Jain scriptures, the article argues that the Śrāmaraśāsan texts occupy a transitional position between classical Apabhraṃśa and modern Gujarati. The essay also delves into stylistic matters, showing how the authors weave together didactic prose with verses in metres derived from Sanskrit kavya. Quotations from the manuscripts are reproduced with commentary, and the author provides a running exegesis of obscure terms. Beyond linguistics, the paper situates the texts in their socio‑religious milieu. It notes that the Śrāmaraśāsan literature emerged within monastic circles seeking to codify ritual practices and ethical codes for lay followers. References to merchants, pilgrimage networks and guilds suggest that the texts were meant to guide a lay community negotiating colonial modernity. Through a careful reading of colophons, the author reconstructs the patronage networks that sponsored the manuscripts and connects them to Jain communities in Ahmedabad and Saurashtra. The essay concludes by emphasizing the need for critical editions and modern translations of these works so that scholars of Gujarati language and Jain studies can appreciate their contribution to India’s vernacular literary heritage. [આ વિસ્તારપૂર્વકનો ગુજરાતી નિબંધ શ્રી શ્વામરશાસન પરંપરાથી સંબંધિત મધ્યકાલીન જૈન ગ્રંથસમૂહમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલી ભાષાનું ભાષાશાસ્ત્રીય અને ઐતિહાસિક વિશ્લેષણ રજૂ કરે છે. પ્રસ્તાવનામાં લેખક હસ્તપ્રતિઓનો સમયવિસ્તાર દર્શાવી પ્રસ્તાવના આપે છે, જે અંદાજે ઊનિસમી સદીના અંતથી વિસમી સદીની શરૂઆત સુધીનો છે. ત્યારબાદ લેખમાં આ ગ્રંથસમૂહના મુખ્ય ગ્રંથો તથા તેમના ઉપલબ્ધ સંપાદનોનો વિગતવાર સર્વે આપવામાં આવ્યો છે. ચર્ચાનો મુખ્ય ભાગ આ ગ્રંથોમાં વપરાયેલી ગુજરાતી ભાષાની તુલના પૂર્વવર્તી પ્રાકૃત તેમજ અનુવર્તી આધુનિક ગુજરાતી સાથે કરવાના ઉદ્દેશ સાથે સંકળાયેલ છે. લેખક ધ્વનિની સ્તરે થયેલા પરિવર્તનો જેમ કે સ્વરાંતરમાં વ્યંજનનો ઉપયોગ, સંસ્કૃત વ્યંજનસંયોજનોનું સમાસીકરણ વગેરેને જાહેર કરે છે તથા ક્રિયાપદરૂપ અને નામપદરૂપની રૂપપદ્ધતિમાં દેખાતા વિવર્તનોને નિશ્ચિત કરે છે. શબ્દસંપત્તિના ક્ષેત્રમાં પણ વિશિષ્ટ ધ્યાન અપાયું છે — લેખમાં ફારસી અને અરબી મૂળના અનેક સ્વીકારશબ્દો તથા સ્વદેશી ઉપજેલા નવનિર્માણ શબ્દોના ઉદાહરણો નોંધવામાં આવ્યા છે. આ ભાષિક લક્ષણોને સમકાલીન જૈન આગમો તથા ગ્રંથો સાથે તુલનામાં રાખીને લેખક તારણ આપે છે કે શ્રી શ્વામરશાસનગ્રંથો પરંપરાગત અપભ્રંશ અને આધુનિક ગુજરાતી વચ્ચેના સંક્રમણકાળનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. નિબંધ શૈલીવિચારના પ્રશ્નોને પણ સ્પર્શે છે, બતાવે છે કે લેખકોએ ઉપદેશાત્મક ગદ્યને સંસ્કૃત કાવ્યછંદોમાં રચાયેલા શ્લોકો સાથે કેવી રીતે સંયોજિત કર્યું છે. હસ્તપ્રતિવચનોના ઉદ્ધરણો ટિપ્પણીઓ સાથે આપવામાં આવ્યા છે અને અસ્પષ્ટ શબ્દોએ અર્થસ્પષ્ટીકરણ પૂરું પાડ્યું છે. ભાષાશાસ્ત્રની સીમા પાર કરીને લેખ આ ગ્રંથોને તેમના સામાજિક‑ધાર્મિક પરિપ્રેક્ષમાં સ્થાન આપે છે. તેમાં નોંધાય છે કે શ્રી શ્વામરશાસન સાહિત્ય સંન્યાસી પરિસ્થિતિઓમાં ઉદ્દભવ્યું હતું, જ્યાં તપસ્વી સાહિત્યકારો લોકાનુકූલ ધર્મવિધી અને આચરણસંહિતા નિર્ધારિત કરવા પ્રયત્નશીલ હતા. વેપારી વર્ગ, તીર્થયાત્રા માર્ગો અને શેઠ‑મંડળો જેવા ઉલ્લેખોથી અનુમાન થાય છે કે આ ગ્રંથો ઉપાસક સમુદાયને ઔપનિવેશિક કાળના પરિવર્તન વચ્ચે નૈતિક માર્ગદર્શન આપવા માટે રચાયા હતા. શિર્ષિકાઓ (કોલોફોન)ના વિશ્લેષણ પરથી લેખક હસ્તપ્રતિઓને પ્રોત્સાહન આપનારા આશ્રય અને દાતૃત્વના નેટવર્કનું પુનર્નિર્માણ કરે છે અને તેને અમદાવાદ તથા સૌરાષ્ટ્રની જૈન મંડળીઓ સાથે સંકળે છે. અંતિમ ભાગમાં નિબંધ આ ગ્રંથોના સમીક્ષિત સંસ્કરણો અને આધુનિક અનુવાદોની આવશ્યકતા ઉપર ભાર આપે છે જેથી ગુજરાતી ભાષા અને જૈન અધ્યયનના સંશોધકો ભારતીય લોકસાહિત્યિક વારસામાં આ ગ્રંથોના યોગદાનને યોગ્ય રીતે મૂલ્યવાન બનાવી શકે.]

Summary reviewed by a volunteer editor.