Skip to content
Browse articles

भारतीय मृण्मूर्ति कला के आधार

By Tanuja Singh

Vol. 362013pp. 124–129Hindi

Summary

यह अध्ययन भारतीय मिट्टी की मूर्तिकला की प्राचीन जड़ों और विकास को रेखांकित करता है। लेखक हड़प्पा सभ्यता से लेकर मौर्य, शुंग और गुप्त कालों तक प्राप्त टेराकोटा प्रतिमाओं का सर्वेक्षण करता है और बताता है कि कैसे इन मूर्तियों में धार्मिक विश्वास, सामाजिक जीवन और सौंदर्यबोध की झलक मिलती है। मातृदेवी, पशु आकृतियों और खिलौनों जैसी आकृतियाँ स्थानीय कारीगरों की कल्पनाशीलता और तकनीकी दक्षता का उदाहरण हैं। लेख में मिट्टी को तैयार करने, सांचों का उपयोग, हाथ से गढ़ने, सज्जा एवं रंगाई जैसे पारम्परिक शिल्प कौशल का वर्णन है। यह भी स्पष्ट किया गया है कि मृण्मूर्ति कला केवल प्राचीन कलाकृति नहीं बल्कि आज भी ग्रामीण भारत में त्योहारों और धार्मिक अवसरों पर जीवित परम्परा के रूप में उपस्थित है। लेखक का मत है कि इन मूर्तियों का संरक्षण एवं अध्ययन भारतीय सांस्कृतिक इतिहास को समझने के लिए अनिवार्य है।

AI-assisted summary, not yet checked. Consult the original PDF before citing.

Conclusion

भारतीय मृण्मूर्ति कला दैनिक जीवन और आध्यात्मिक अभिव्यक्ति का अद्भुत सम्मिलन है। इसकी सरलता और जीवंतता हमें प्राचीन समाज की संवेदनशीलता बताती है। लेख सुझाव देता है कि इस लोककला की सुरक्षा और प्रोत्साहन से सांस्कृतिक विविधता का संरक्षण होगा और भविष्य की पीढ़ियाँ अपनी जड़ों से जुड़ी रहेंगी।

AI guide

Discuss this record

Ask about the article, its topics, issue context, selected passages, or reading strategy.

Start with the record

I can unpack the summary, turn it into study questions, explain a selected passage, or compare it with the other articles in this issue.

Article order

In this issue

Vol. 36
1–9On the Antiquity and Original Parts of the 'Puṇḍarīka Adhyayana,' Sūtrakṛtāṅga (II)M. A. Dhaky10–12A note on the Jina Image from Meḍatā, RajasthanM. A. Dhaky13–19Significance of Geometry in the R̥gvedaParameswaran Murthiyedath20–31Consciousness: A Critical Observation (With Reference to Advaita Vedānta, Science and Brahmakumārīs Philosophy)Sureshwar Meher32–40Issues of Philosophy of Language in Jaina PhilosophyShruti Rai, Surjya Kamal Borah41–46The Causation theory in Ayurveda PhilosophyVijay Kumar Meena47–58The Philosophy of Ramakrishna ParamahansaDyuti Jayendrakumar Yajnik59–66Rāmcaritābhidratnam: A Literary JugglerSatyavrat Verma67–90The Oral Traditions of Epics in GujaratHasu Yajnik91–123प्राकृत आगम साहित्य : एक विमर्शSagarmal Jain124–129भारतीय मृण्मूर्ति कला के आधारTanuja SinghCurrent article130–136पुराणों में देवी सरस्वतीVarshaben H. Patel137–153पंचचरियां : एक सर्वेक्षणSagarmal Jain154–169शाकुन्तल की प्राकृतवृत्ति एवं प्राकृतखण्डायाचोंVasantkumar M. Bhatt170–178ज्ञान-क्षेय मीमांसा – जैन दर्शन का वैशिष्ट्यAlpana Jain179–210स्वातन्त्र्योत्तर भारत में पाण्डुलिपियों का संग्रह एवं सूचीकरणVijayashankar Shukla211–219વેદની કૃષિવિદ્યાMahendra Kumar Ambalal220–227વૈદિક વાઙમયમાં તત્કાલીન સમાજનું નિરૂપણAlkesha D. Vanik228–235કવિ શ્રી સોમપ્રભાચાર્ય કૃત 'श्रृङ्गारवैराग्यतरङ्गिणी' માં ચમત્કૃતિSurekha K. Patel236–269ધનપાલ : પાણિનિય ધાતુપાઠનો એક અપ્રસિદ્ધ વૃત્તિકારNilanjana S. Shah270–280ગુજરાતી લોકરામાયણHasu Yajnik281–288છૂંદણાં (માનવસૌંદર્યની સાંસ્કૃતિક યાત્રા)Bhimji Khachariya289–294‘धम्म’ एक मात्र ताराणहार : पुस्तक की समीक्षाSagarmal Jain295–299પરંપરાયુક્ત વિચારણાની રાહ પરNaresh Shukla300–318અક્ષરપુરુષોત્તમમાહાત્મ્યમ્Sadhu Shrutiprakashdas

Original PDF

Inline viewer

Checking source PDF

The viewer will load here if the archive file is reachable.

Same author

More by Tanuja Singh

All articles →
Sambodhi

जैन साहित्य का राजस्थानी चित्रकला पर प्रभाव

By Runjhun Rajawat, Tanuja Singh

2015
Sambodhi

The Edificial Pattern of the Marwari’s Dwelling and their Frescoes with special reference to Modi Haveli, Jhunjhunu

By Tanuja Singh

2015
Sambodhi

पथ प्रदर्शक - महाराजा सूरजमल

By Tanuja Singh

2009
Sambodhi

Rajasthan ki Lok Chitrakala

By Tanuja Singh

2007