ધનપાલ : પાણિનિય ધાતુપાઠનો એક અપ્રસિદ્ધ વૃત્તિકાર
Summary
This article sheds light on Dhanpala, a Jain scholar and grammarian who wrote an obscure commentary on Pāṇini’s Dhātupāṭha (the list of Sanskrit verbal roots). The author provides a biographical sketch of Dhanpala, situating him in the cultural milieu of medieval Gujarat and noting his connections with Jain monastic centres. By examining surviving manuscript fragments, the article reconstructs Dhanpala’s exegetical method: he groups roots according to semantic fields, provides etymologies and cites examples from both secular and religious literature. His interpretations reveal a keen awareness of the philosophical implications of verbal morphology and a desire to integrate Jain doctrinal concepts into the study of language. Comparisons with more famous grammarians show that Dhanpala offered original insights yet remained largely unrecognised in mainstream linguistic histories. The author argues that recovering such forgotten commentators enriches our understanding of the reception of Pāṇini and highlights the contributions of Jain scholars to Sanskrit philology. આ લેખ ધનપાળ નામના જૈન આચાર્ય અને વ્યાકરણકાર પર પ્રકાશ પાડે છે, જેમણે પાણિનિના “ધાતુપાઠ” (સંસ્કૃત ધાતુઓની યાદી) પર એક અલ્પપ્રસિદ્ધ ટીકા રચી હતી. લેખક ધનપાળનો જીવનવૃત્તાંત રજૂ કરે છે અને તેમને મધ્યયુગીન ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં સ્થાન આપીને જૈન મઠ‑પરંપરાઓ સાથેના તેમના સંબંધોનો ઉલ્લેખ કરે છે. બચી રહેલા હસ્તપ્રત ખંડોના વિશ્લેષણ દ્વારા લેખ ધનપાળની व्याख્યાત્મક પદ્ધતિનું પુનર્નિર્માણ કરે છે: તેઓ ધાતુઓને અર્થક્ષેત્ર મુજબ વર્ગીકૃત કરે છે, વ્યૂત્પત્તિઓ આપે છે અને लौકિક તેમજ ધાર્મિક સાહિત્યમાંથી ઉદાહરણો રજૂ કરે છે. તેમની ટિપ્પણીઓ વાક્યરચના અને ધાતુ‑વિચારના તાત્વિક અર્થો અંગેની તેમની જાગૃતતા અને ભાષા‑અધ્યયનમાં જૈન તત્ત્વોના સંકલનની ઇચ્છાને દર્શાવે છે. વધુ પ્રસિદ્ધ વ્યાકરણાચાર્યો સાથેની તુલનાથી જણાય છે કે ધનપાળે મૂલ્યવાન નવીન દૃષ્ટકોન આપ્યા, પરંતુ भाषાશાસ્ત્રીય પરંપરાના મુખ્ય પ્રવાહમાં તેઓ મોટા ભાગે અવગણાયેલા રહ્યા. લેખક સૂચવે છે કે આવા ભૂલાયેલા વ્યાખ્યાકારોની પુનઃપ્રાપ્તિ પાણિની‑પરંપરાના સ્વીકારને વધુ સમૃદ્ધ બનાવે છે અને સંસ્કૃત ભાષાશાસ્ત્રમાં જૈન વિદ્વાનોના યોગદાનને ઉજાગર કરે છે.
Summary reviewed by a volunteer editor.
Conclusion
By bringing Dhanpala’s work to light, the article demonstrates that the history of Sanskrit grammar includes voices beyond the canonical commentators. His commentary on the Dhātupāṭha illustrates how linguistic analysis can be informed by philosophical and religious concerns. Recognising scholars like Dhanpala broadens our appreciation of India’s intellectual diversity and invites further manuscript research. ધનપાળના કાર્યને પ્રકાશમાં લાવીને આ લેખ દર્શાવે છે કે સંસ્કૃત વ્યાકરણના ઇતિહાસમાં પરંપરાગત આચાર્યોની બહાર પણ ઘણા વિદ્વાનોના અવાજો સમાવવામાં આવેલા છે. ધાતુપાઠ પરની તેમની ટીકા દર્શાવે છે કે ભાષાશાસ્ત્રીય વિશ્લેષણ તત્ત્વચિંતન અને ધાર્મિક અભિગમોથી પ્રેરિત થઈ શકે છે. ધનપાળ જેવા વિદ્વાનોને માન્યતા આપવી એ ભારતની બુદ્ધિપરંપરાની વૈવિધ્યતાને સમજવાની પ્રક્રિયાને વિસ્તૃત કરે છે અને હસ્તપ્રત સંશોધન માટે નવા માર્ગો ખોલે છે.