HEMACANDRA’S PRAMANA-MIMAMSA-SOME - STRIKING FEATURES

HEMACANDRA S PRAMANA MIMAMSA SOME STRIKING FEATURES क A Solomen Striking Features Besides being a renowned Ac rya Hemacandracirya was an adept in various fields of Sanskrit and Prakrit learning Kavya Vya karan_a s a stra Alankara Sastra Yogasastra 2૦૬ and the like He also wrote a work on logic viz Pramdpa Mimasa in the sitra style with શ svopajnag vrtti his own commentary एव it Unfortunately the work somehow remained incomplete As Pt Sukhlaljee has abundantly shown in his excellent edition of the Pramédna Aimamsd HemacandrZcarya had made on extensive and careful study of all relevant material on logic as found in the works of all the schools Brahmanical Buddhist and of course Jaina He imbibed all this learning and arrived at his own judgements independently not fighting shy of accepting a view of or acknowledging his indebtedness to a thinker of a non Jaina school I shall here refer to only હ few statements of Hemacandra which are thought provoking થવ point 10 his clear handed thinking and deep insight into the problems of logic that he is tackling At the very outset he says that one may છ હ tempted to ask that if he claimed that these s fras were his 09४ then which and whose were the s tras prior 10 his The reply to this 15 ૪૦૫ have asked very little You mught as well ask Which and whose were the safras on Vyakarana and other disciplines prior to Panini Pingala Kanada AkSapdda and the like The truth 15 that these disciplines are without any definite begi 130109 10 time but they appear to grow ever new according ટડ they are presented in abridged or amplified form and as such are linked up with the name of this or that person This is a ૪૦૫૪ carefully thought out rejoinder We are apt to regard this or that person as the fouunder or originator of a school of thought or of a discipline Actually the seeds lie in पट very distant past and a gradual but steady development of thought can be discerned It 15 a far cry from vacarambhanam vikédro namadheyam or yatra dvaitam iva bhavati एव the Upantfads to the Xevaladvaita of Sran karfic rya which rejects થ ર 15 miodi fication and duality of every sort and yct none can deery that the thought expressed as such did play an important part [હેમચંદ્રાચાર્યની પ્રমাণમીમાંસા — કેટલીક વિશેષ લાક્ષણિકતાઓ પ્રખ્યાત આચાર્ય હોવા ઉપરાંત હેમચંદ્રાચાર્ય સંસ્કૃત અને પ્રાકૃત શિક્ષણના અનેક ક્ષેત્રોમાં પારંગત હતા — કાવ્ય, વ્યાકરણ, ન્યાયશાસ્ત્ર, અલંકારશાસ્ત્ર, યોગશાસ્ત્ર વગેરેમાં તેમણે મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપ્યું હતું. તેમણે તાર્કિક શાસ્ત્ર પર ‘પ્રમાણમીમાંસા’ નામક એક ગ્રંથ પણ રચ્યો હતો, જે સૂત્રશૈલીમાં લખાયેલો હતો અને ‘સ્વોપજ્ઞ વૃत्ति’ — પોતાની ટિપ્પણી — સાથે સંકળાયેલો હતો. દુર્ભાગ્યવશ આ ગ્રંથ અધૂરો રહી ગયો. પંડિત સુખલાલજીના ઉત્કૃષ્ટ સંપાદનમાં સ્પષ્ટ રીતે દર્શાવવામાં આવ્યું છે કે હેમચંદ્રાચાર્યે બ્રાહ્મણ, બૌદ્ધ અને જૈન — ત્રણેય શાળાઓના ન્યાયસંબંધિત સાહિત્યનું અત્યંત વિસ્તૃત અને ગહન અભ્યાસ કર્યો હતો. તેમણે આ સર્વ જ્ઞાનને આત્મસાત કરીને સ્વતંત્ર અને નિર્ભય રીતે પોતાના નિર્ણયો પ્રસ્થાપિત કર્યા, અને અ-જૈન વિચારધારાના વિદ્વાનો પ્રતિ પોતાનું ઋણ સ્વીકાર્યું. અહીં હેમચંદ્રનાં કેટલાક નિવેદનોનો ઉલ્લેખ કરવો યોગ્ય છે, જે તેમના તાર્કિક વિચારોની સ્પષ્ટતા અને ઉંડાણનું પ્રતિબિંબ આપે છે. શરૂઆતમાં જ તેઓ કહે છે — "કોઈ પૂછી શકે કે જો આ સૂત્રો તેઓના સ્વરચિત છે, તો પહેલા ક્યાંના અને કોના સૂત્રો હતા?" તેમના ઉત્તર રૂપે હેમચંદ્ર જણાવે છે — "આ તો ખૂબ નાનો પ્રશ્ન થયો. તમે એ પણ પૂછી શકો કે વ્યાકરણ અને અન્ય શાસ્ત્રો માટે પાણિની, પિંગળ, કણાદ, અક્ષપાદ વગેરે પહેલાં કોના સૂત્રો હતા?" તેમનો અર્થ હતો કે આ શાસ્ત્રોનું કોઈ ચોક્કસ આરંભબિંદુ નથી — તે સમય દરમિયાન સ્વરૂપાંતર કે સંક્ષિપ્ત-વિસ્તૃત સ્વરૂપમાં સતત વિકસતાં રહેલા છે અને કોઈ વ્યક્તિના નામ સાથે તાદાત્મ્ય પામે છે. આ એક ઊંડા વિચારથી રચાયેલ ઉત્તર છે. આપણે સામાન્ય રીતે કોઈ એક વિદ્વાનને કોઈ વિચારશાળાનો પ્રણેતા ગણીએ છીએ, પરંતુ વાસ્તવમાં તેના બીજ માનવવિચારના અતિ પ્રાચીન સમયમાં રોપાયેલા હોય છે અને તે વિચારનો ધીમો પરંતુ સતત વિકાસ જોવા મળે છે. ઉપનિષદોના ‘વાચારંભણં વિકારો નામધેયમ્, યત્ર દ્વૈતમિવ ભવતિ’ જેવા સૂત્રોથી લઇને શંકરાચાર્યના અદ્વૈતવેંદાંત સુધી વિચારોની આ દીર્ઘ યાત્રા એ દર્શાવે છે કે ચિંતન સમય સાથે રૂપાંતર પામતું રહે છે, છતાં તે મૂળ વિચારના અનિવાર્ય અંગ તરીકે જ ટકી રહે છે.]

Summary reviewed by a volunteer editor.