કતિપય ધાતુમય જિન-પ્રતિમાના અભિલેખ
By Madhusudan Dhanki, Lakshmanbhai Bhojak
Summary
The final article catalogues inscriptions engraved on bronze and copper‑alloy Jain idols. Madhusudan Gandhi and Bhaskar Bhogil observe that such inscriptions are often overlooked despite providing valuable information about provenance. For each example, the authors describe the metal image’s size and iconography and transcribe the short inscription. The texts, written in old Gujarati or Sanskrit, typically record the date of consecration, the names of donors and presiding monks and sometimes the donors’ caste or profession. Palaeographical analysis allows the authors to propose dates; for instance, an inscription on a small bronze image of Adinatha mentions V.S. 1333 (1276 CE) and names a merchant family. Another inscription from V.S. 1347 records the installation of a metal image by merchants of the Khateddiya community. Comparative discussion with published catalogues and museum records helps verify readings and correct earlier misinterpretations. The article concludes with a concise list of references for further research. By bringing together these brief epigraphs, the authors highlight their importance for dating portable images and understanding patterns of patronage. અંતિમ લેખમાં કાંસાના અને તાંબા‑મિશ્ર ધાતુના જૈન પ્રતિમાઓ પર ઉકેરાયેલ શિલાલેખોની સૂચિ આપવામાં આવી છે. મધુસૂદન ગાંધી અને ભાસ્કર ભોગીલ નિરીક્ષણ કરે છે કે આવા લેખો ઘણી વાર અવગણવામાં આવે છે, જોતાં કે તેઓ ઉત્પત્તિ વિશે મૂલ્યવાન માહિતી આપે છે. દરેક ઉદાહરણ માટે, લેખકો ધાતુની પ્રતિમાનું કદ અને પ્રતિમાનું સ્વરૂપ વર્ણવે છે અને ટૂંકા શિલાલેખનું અનુલેખન કરે છે. જૂની ગુજરાતી અથવા સંસ્કૃતમાં લખાયેલા આ ગ્રંથો સામાન્ય રીતે પ્રતિષ્ઠાનની તારીખ, દાતાઓ અને અધ્યક્ષ સાધુઓના નામો, તથા ક્યારેક દાતાઓની જાતિ અથવા વ્યવસાયનો ઉલ્લેખ કરે છે. પાલયોગ્રાફિક વિશ્લેષણ દ્વારા લેખકોને તારીખો સૂચવવામાં મદદ મળે છે; ઉદાહરણ તરીકે, આદિનાથની એક નાની કાંસાની પ્રતિમા પરનો શિલાલેખ વી.સ. ૧૩૩૩ (૧૨૭૬ ઈ. સ.) નો ઉલ્લેખ કરે છે અને એક વેપારી કુટુંબના નામ આપે છે. વી.સ. ૧૩૪૭ નો બીજો શિલાલેખ ખાતેડ્ડીયા સમાજના વેપારીઓ દ્વારા ધાતુની પ્રતિમાની સ્થાપનાનો ઉલ્લેખ કરે છે. પ્રકાશિત સૂચિઓ અને સંગ્રહાલયના રેકોર્ડ સાથેની તુલનાત્મક ચર્ચા વાંચનોની પુષ્ટિ કરવામાં અને અગાઉની ભૂલભરેલી અર્થઘટનાઓ સુધારવામાં મદદરૂપ બને છે. લેખ અંતે વધુ સંશોધન માટે સંદર્ભોની સંક્ષિપ્ત યાદી આપે છે. આ નાના શિલાલેખોને એકત્ર કરીને, લેખકો તેમની ઉપયોગિતા ચલ પ્રતિમાઓના સમયનિર્ધારણ અને ઉપાસનાકીય દાતૃત્વના નમૂનાઓ સમજવામાં દર્શાવે છે.
Summary reviewed by a volunteer editor.
Conclusion
Gandhi and Bhogil conclude that inscriptions on metal Jain idols, though short, are valuable historical sources. They reveal patterns of patronage by merchant families and help date the production of portable images. The authors encourage collectors and temple authorities to document such epigraphs carefully so that they can enrich studies of Jain art and social history. ગાંધીએ અને ભોગીલે નિષ્કર્ષ કાઢ્યો કે ધાતુની જૈન પ્રતિમાઓ પરના શિલાલેખો ટૂંકા હોવા છતાં મૂલ્યવાન ઐતિહાસિક સ્ત્રોત છે. તેઓ વેપારી કુટુંબોના દાતૃત્વના નમૂનાઓ પ્રકાશિત કરે છે અને ચલ પ્રતિમાઓના નિર્માણના સમયનિર્ધારણમાં મદદ કરે છે. લેખકો સંગ્રહકર્તાઓ અને મંદિર પ્રશાસકોને એવા શિલાલેખોને ધ્યાનપૂર્વક દસ્તાવેજિત કરવા પ્રોત્સાહિત કરે છે જેથી તેઓ જૈન કલા અને સામાજિક ઇતિહાસના અભ્યાસમાં સમૃદ્ધિ લાવી શકે.