ઉપાધ્યાય મેઘવિજયગણિ વિરચિત ચિંતામણિ પરીક્ષા
Summary
This article introduces and comments on Chintamani Pariksha, a Navya‑Nyaya treatise authored by the Jain scholar Upadhyaya Meghavijaya. The treatise critically examines definitions and logical relations in the context of the doctrine of vyapti (pervasion or invariable concomitance), which is essential for valid inference. Meghavijaya refines earlier definitions that were either too broad or too narrow. The article provides the Sanskrit text and Gujarati explanation of the first discourse, where Meghavijaya defines vyapti as the unbroken coexistence of the probans and the probandum in all possible loci. He examines faults such as over‑extension and under‑extension and uses examples like smoke and fire to illustrate correct reasoning. The article outlines the second discourse, which continues the logical analysis and responds to objections from other philosophical schools. It emphasises Meghavijaya’s methodological rigour and his contribution to Jain logic and situates the work within the broader Navya‑Nyaya tradition. [આ લેખમાં જૈન આચાર્ય ઉપાધ્યાય મેઘવિજય રચિત “ચિંતામણિ પરીક્ષા” નામક નવ્ય ન્યાય ગ્રંથનું પરિચય અને વિશ્વ્લેષણ રજૂ કરવામાં આવ્યું છે. આ ગ્રંથ વ્યાપ્તિના તત્ત્વ (વ્યાપન અથવા નિત્ય સહસંબંધ)ના સંદર્ભમાં પરિભાષાઓ અને તર્કસંબંધોના તટસ્થ સમીક્ષણ દ્વારા મહત્વપૂર્ણ તર્કપ્રક્રિયાનું નિરીક્ષણ કરે છે. મેઘવિજયએ પૂર્વવર્તી વ્યાખ્યાઓમાં આવેલા અતિવ્યાપ્તિ અથવા અવ્યાપ્તિનાં દોષોને સુધારીને વધુ ચોક્કસ અર્થ આપ્યો છે. લેખમાં પ્રથમ પ્રવચનનો સંસ્કૃત મૂળપાઠ અને ગુજરાતી અનુવાદ સાથે સ્પષ્ટીકરણ આપવામાં આવ્યું છે, જેમાં મેઘવિજય વ્યાપ્તિની વ્યાખ્યા એ રીતે કરે છે કે એ હેતુ (હેતુવત્) અને સિદ્ધ (સાધ્ય) વચ્ચેના સર્વ સંભવ સ્થળોમાં અવિચ્છિન્ન સહસત્ત્વ તરીકે સમજાય છે. તેઓ અતિવ્યાપ્તિ (અતિશય વિસ્તરણ) અને અવ્યાપ્તિ (અતિસંકોચ) જેવા દોષોને ચિહ્નિત કરે છે અને ધૂમ્ર‑અગ્નિ જેવા ઉદાહરણો દ્વારા શુદ્ધ અનુમાનપ્રક્રિયાને સ્પષ્ટ કરે છે. લેખમાં દ્વિતીય પ્રવચનનો સરવાળો પણ આપવામાં આવ્યો છે, જેમાં તર્કવિશે વિશ્લેષણ આગળ વધે છે અને અન્ય દાર્શનિક પંથોની આપત્તિઓનો પ્રતિભાવ આપવામાં આવે છે. સમગ્ર ચર્ચા મેઘવિજયના પદ્ધતિશાસ્ત્રીય સુચિંતન અને જૈન ન્યાય પરંપરામાં તેમના યોગદાનને ઉજાગર કરે છે, તેમજ ગ્રંથને નવ્ય ન્યાય પરંપરાના વિશાળ પરિપ્રેક્ષમાં સ્થાન આપે છે.]
Summary reviewed by a volunteer editor.
Conclusion
The article concludes that Upadhyaya Meghavijaya’s Chintamani Pariksha represents a significant contribution to logical theory and demonstrates the sophistication of Jain scholarship. By refining definitions and addressing flaws in previous treatments of vyapti, the work advances the Navya‑Nyaya project and offers valuable insights for cross‑philosophical dialogue. [લેખનું નિષ્કર્ષ એવું રજૂ કરે છે કે ઉપાધ્યાય મેઘવિજયનો “ચિંતામણિ પરીક્ષા” ગ્રંથ તર્કશાસ્ત્રના ક્ષેત્રમાં એક મહત્વપૂર્ણ યોગદાનરૂપ છે અને જૈન વિદ્વત્તાની ઊંચી તર્કસુક્ષ્મતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. વ્યાપ્તિના પૂર્વગ્રંથોમાં રહેલ દોષોને સમીક્ષીને અને પરિભાષાઓને વધુ સુવ્યવસ્થિત બનાવતાં મેઘવિજયે નવ્ય ન્યાય પરંપરાને આગળ વધારી છે તેમજ આંતરદાર્શનિક સંવાદને ઉપકારક એવા મૂલ્યવાન તર્કસિદ્ધ વિચાર પ્રદાન કર્યા છે.]