સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ગીત

Written in Gujarati, this article surveys the role of songs (geet) in Sanskrit literature. The author begins by asserting that many cultural forms in India trace their origins to the Vedas, and similarly songs can be traced back to the Rigvedic hymns. Citing Bharata’s Nāṭyaśāstra and later commentators, the article outlines how songs were integrated into dramatic performances as dhruva gīti—fixed melodies that accompanied stage action. It examines how composers created songs with specific metres and melodies to set the mood and convey thematic elements. The article also explores theoretical discussions by rhetoricians such as Viśvanātha Kavirāja, who commented on the aesthetic power of music and its capacity to enhance rasa. Examples from classical plays illustrate the use of songs to foreshadow events, characterise heroes and heroines and provide lyrical interludes. By tracing the evolution of the geet from Vedic chant to classical drama and later poetry, the study highlights the centrality of music in Sanskrit literary expression. આ ગુજરાતી લેખ સંસ્કૃત સાહિત્યમાં ગીત (ગીત)ની ભૂમિકાનો સર્વે રજૂ કરે છે. લેખક શરૂઆતમાં કહે છે કે ભારતની અનેક સાંસ્કૃતિક પરંપરાઓનો ઉદ્ભવ વેદોમાંથી થયો છે, અને એ જ રીતે ગીતોની શરૂઆત પણ ઋગ્વેદના સૂક્તોમાં શોધી શકાય છે. ભরতના “નાટ્યશાસ્ત્ર” તથા અનુગામી ટીકાકારોના ઉલ્લેખ સાથે લેખ બતાવે છે કે ગીતો કેવી રીતે નાટ્યપ્રયોગોમાં ધ્રુવગીતિ તરીકે સમાવવામાં આવ્યા — જે નિશ્ચિત સ્વરરચનાઓ સ્વરૂપે રંગમંચી ક્રિયાપ્રવાહને સાથ આપતી હતી. સંગીતકારોએ નિર્ધારિત છંદ અને સ્વરથી વિશિષ્ટ ભાવદશાઓ ઊભી કરવા તથા નાટકના વિષયસૂત્રોને વ્યક્ત કરવા ગીતો રચ્યાં તેનાં ઉદાહરણો રજૂ થયાં છે. વિશ્રુત કવિ વિશ્વનાથ કવિરાજ જેવા અલંકારિકોના સંગીતના સૌન્દર્યપ્રભાવ અને રસવર્ધક શક્તિ વિશેના અભિપ્રાયોનું પણ વિવેચન કરાયું છે. શાસ્ત્રીય નાટકોમાંથી લીધેલા દ્રષ્ટાંતો બતાવે છે કે ગીતો કેવી રીતે ઘટનાઓના પૂર્વસૂચક બને છે, નાયક‑નાયિકા‑ચરિત્રને જીવંત બનાવે છે અને નાટ્યપ્રવાહમાં કાવ્યાત્મક વિરામરૂપ બનતા હતા. ઋગ્વેદના સ્તોત્રોથી આરંભી, શાસ્ત્રીય નાટકો અને અનુગામી કાવ્યપરંપરાઓ સુધી ગીતના વિકાસક્રમને અનુસરીને આ અભ્યાસ દર્શાવે છે કે સંગીત સંસ્કૃત સાહિત્યિક અભિવ્યક્તિનું કેન્દ્રિય અંગ રહ્યું છે.

Summary reviewed by a volunteer editor.