હાજાપટેલની પોળમાં આવેલ બલાજના પાડામાંના એક જ ઘરના બે દસ્તावેજો
By Rasila Kadia
Summary
Rasilaben Kadia studies two legal documents discovered in a house in the Balaj area of Hajapatel’s Pol in Ahmedabad. Found in a Jain upashray’s collection, both documents relate to the same property. The first is a sale deed dated Samvat 1710 (AD 1653), where two sisters sell a house to a member of the Shrimali community, witnessed by relatives and community members. The deed meticulously records the price, boundaries and conditions, illustrating the precision of vernacular legal culture. The second document, damaged and partly illegible, appears to be a mortgage deed for the same house executed later; it names Bai Jivi, daughter of Jasraj Jiwa, as the mortgagor and lists witnesses. Kadia analyses script, language and legal formulas, highlighting the role of women in property transactions and the community’s reliance on written deeds to secure rights. She situates the documents in the socio-economic context of 17th-century Ahmedabad, marked by mercantile prosperity and community autonomy. The article underscores the value of preserving such records to understand urban life, legal practices and gender roles in pre-modern Gujarat. રસીલાબેન કડિયાએ અમદાવાદના હાજાપટેલની પોલના બાલાજ વિસ્તારમાં આવેલ એક મકાનમાં મળેલા બે કાનૂની દસ્તાવેજોનું અભ્યાસ કર્યો છે. જૈન ઉપાશ્રયના સંગ્રહમાંથી મળેલા આ બંને દસ્તાવેજો એક જ મિલકત સંબંધિત છે. પ્રથમ દસ્તાવેજ વિક્રમ સંવત્ ૧૭૧૦ (ઈ.સ. ૧૬૫૩)નો વેચાણપત્ર છે, જેમાં બે બહેનો પોતાનું મકાન શ્રિમાળી સમાજના એક સભ્યને વેચે છે, અને તે ક્રય‑વિક્રય તેમના સગા અને સમાજના સાક્ષીઓની હાજરીમાં નોંધાયેલ છે. આ દસ્તાવેજમાં કિંમત, સીમાઓ અને શરતોનું સુવિસ્તાર વર્ણન આપવામાં આવ્યું છે, જે લોકભાષાત્મક કાનૂની સંસ્કૃતિની સુચોકતા દર્શાવે છે. બીજો દસ્તાવેજ અંશતઃ ખંડિત અને અસ્પષ્ટ છે, પરંતુ તે પછીના સમયમાં તૈયાર થયેલો ગિરવેનો દસ્તાવેજ જણાય છે; તેમાં જયસરાજ જીવાની પુત્રી બાઈ જીવીએ ગિરવે રાખનાર તરીકે તેની હસ્તાક્ષરી નોંધ કરી છે, તથા સાક્ષીઓના નામ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કડિયા આ દસ્તાવેજોની લિપિ, ભાષા અને કાનૂની રૂપરેખાનો વિશ્લેષણ કરે છે અને સંપત્તિ વ્યવહારમાં સ્ત્રીઓની ભૂમિકા તેમજ હક્કોની સત્તાવાર સુરક્ષા માટે સમુદાયના લખિત દસ્તાવેજો પર આધારિત વ્યવસ્થાને ઉજાગર કરે છે. તેઓ આ દસ્તાવેજોને ૧૭મી સદીના અમદાવાદના સામાજિક‑આર્થિક પરિપ્રેક્ષ્યમાં સ્થાન આપે છે, જે વેપારી સમૃદ્ધિ અને સમુદાયસ્વાયત્તતા વડે ચિહ્નિત હતું. લેખ આ પ્રકારના દસ્તાવેજોના સંરક્ષણનું મહત્ત્વ દર્શાવે છે, કારણ કે તે પૂર્વઆધુનિક ગુજરાતના નગરજીવન, કાનૂની પ્રાથમિકતાઓ અને લિંગભાવના માટેનાં મૂલ્યવાન અવલોકન તરીકે કારક બને છે.
Summary reviewed by a volunteer editor.
Conclusion
Kadia concludes that the two deeds from Hajapatel’s Pol offer rare insights into 17th-century urban property transactions, revealing the active role of women, the precision of legal documentation and the importance of witnesses. These documents illuminate vernacular legal culture and the social fabric of pre-modern Gujarat. Preserving and studying such records will enrich our understanding of everyday life and legal practices. કડિયા તારણ આપે છે કે હાજાપટેલની પોલમાંથી મળેલા આ બે દસ્તાવેજો ૧૭મી સદીના નગરસ્થ મિલ્કત વ્યવહારો અંગે દુર્લભ ઝાંખી પ્રદાન કરે છે, જેમાં સ્ત્રીઓની સક્રિય ભૂમિકા, કાનૂની દસ્તાવેજીકરણની સુચોકતા અને સાક્ષીઓના મહત્ત્વનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ થાય છે. આ દસ્તાવેજો લોકભાષાત્મક કાનૂની સંસ્કૃતિ અને પૂર્વઆધુનિક ગુજરાતના સામાજિક આંતરસંબંધોને ઉજાગર કરે છે. આવા દસ્તાવેજોના સંરક્ષણ અને અધ્યયનથી તત્કાલીન દૈનિક જીવન અને કાનૂની વ્યવહાર પ્રત્યેની આપણી સમજ વધુ સમૃદ્ધ બની શકે છે.